Тыва Республиканың чаңчыл езугаар Бора-Булакка чылдың-на эрттирип турар аът чарыжының ХХ чылдаанынга <p>Чээрби дугаар чаңчыл езугаар эртип турар аът чарыжын 2013 чылдың май 6-да, бистиң кожууннуң чонунуң киржилгези-биле бедик деңнелге организастап эрттирг
Тыва Республиканың чаңчыл езугаар Бора-Булакка чылдың-на эрттирип турар аът чарыжының ХХ чылдаанынга
Чээрби дугаар чаңчыл езугаар эртип турар аът чарыжын 2013 чылдың май 6-да, бистиң кожууннуң чонунуң киржилгези-биле бедик деңнелге организастап эрттиргенин демдеглеп каары чугула. Организастыг комитеттиң хуралдарынга киржип турзумза-даа, сөөлгү шиитпир - чээрби дугаарынга чедир маңнап келген аъттарның ээлерин шаңнаар дээнин бодум хуумда билбейн барган чордум.
Улуг чүгүрүктерниң шаңналы «ВАЗ» автомобильди - Баян-Тала хүлээнип алган, 1 метр 45 сантиметрден бедик тыва аъттарның чарыжының шаңналын Хайыракан суму чагыргазы хүлээнип ап,«ВАЗ» автомобильди саткан. Өске чагыргалар мини-тракторларны эрткен аъттарга тыпсыр болганын«Эки» деп түңнээш сөөлгү шиитпирни хүлээп алганын чөптүг деп көрген мен. Албан-организацияларның, суму, хоорай чагыргаларының даргаларының организастыг ажыл - чорудулгазының түңнели-биле эки, адыр аайы-биле кожууннуң адын бедик тудуп, өглерни тип, аалчыларны-даа хүлээп алдывыс. Культура, спорт-даа ажылдакчылары ол хүнде планнаттынган хемчеглерни эрттирер дээш улуг күжениишкинерни үндүрүп, эки ажылдаанар.
Тыва Республиканың аът спортунуң талазы-биле федерация даргазы Эдуард Дагба-Ламаның дыңнатканы-биле чарышка киириштирери-биле чылгычылар 500 ажыг аъттарын бүрүткеткен. Тываның Баштыңы-Чазак Даргазы күрүне шаңналдарын тыпсып тургаш, чоннуң бедик тура-соруктуун, аът спортунга ынаан, сонуургалын катап-катап демдеглеп турду.
«Тыва Республиканың алдарлыг чылгычызы» атты Баян-Талада арат ажыл-агыйының удуртукчузу Макар Ондарга байырлыг байдалга тывыскан. Шемиден Евгений Кууларга, Өвүр кожуунда “Чалама” аттыг арат-тараачын ажыл-агыйының удуртукчузу Анатолий Монгушка, Эрзинде “Сарыг-Булуң” арат-тараачын ажыл-агыйының удуртукчузу Алексей Намчаага, Таңдыда Кызыл-Тей арат-тараачын ажыл-агыйының чылгычызы Степан Ооржакка Тыва Республиканың Чазааның Хүндүлел бижиктерин тывыскан.
Дөрт хар чедир челер болгаш чоруктуг аъттарның 10 километр хемчээлге чарыжы чаңчыл езугаар бирги салыг болган. Улуг-Хемниң Арыг-Үзүүнден Белек Санчайның Доруг аъды бо хемчээлге эртип келди. Ону сүрүштүр ол-ла кожууннуң Иштии-Хем сумузундан Леонид Кылын-оолдуң Бора аъды кээрге, үш дугаарында Кызыл кожууннуң Сукпактан Алексей Бады-оолдуң Доруунга каш-ла секунда четпейн Чадаанадан Артур Делгер-оолдуң Кара аъды дөрт дугаар маңнап келген. Беш дугаарында Таңдыдан Шолбан Очурнуң Шилги аъдының соондан бистиң Бажың-Алаактан Аян Ондарның Боразы алды дугаарында маңнап келген. Иштии-Хемден Аким Дары-Сүрүңнүң Шилгизиниң база Элегестен Эдуард Долаанның Ширээ-Доруунуң соондан база-ла Чадаанадан Өнер-оол Монгуштуң Калчан-Шилгизи тос дугаарында маңнап келирге, бодум хуумда амырап турдум.
Ооң соондан маңнап келген Сүт-Хөл, Бай-Тайга, Улуг-Хем, Барыын-Хемчик, Кызыл кожуундан келген аъттарның соондан он чеди дугаарында Ромеш Ондарның Челер-Доруу челип кээрге өөрүшкүм шуут-ла кызыгаар чок. Он сес, он тос, чээрби дугаарында Кызылдан, Барыын-Хемчиктен, Кызыл кожуундан аъттар маңнажып келгеннер.
Он беш километр хемчээлге дөрт хар чедир чүгүрүктер чарыжынга Теве-Хаядан Артыш Монгуштуң Шилгизи өске аъттарны оранчок мурнап келгеш, шылгараан. Кызылдан Тержанян Радженниң Ай-Темир Монгуштуң мунукчулаан Калдар аъды ийи дугаарында, үш дугаарында Элегестен Адар-оол Монгуштуң Хүрең малы, дөрт дугаарында Кур-Чер сумузундан Каң-Демир Кууларның Кара аъдының соондан сүрүштүр Чадаанадан Дайза Монгуштуң Ондар Сыдым мунукчулаан Калдар аъды беш дугаар маңнап келген. Бо чарышка 10 дугаарында Хөндергейден Олег Ховалыгның Сарыг-Доруу, ооң соонда Сукпактан Алексей Бады-оолдуң Шилгизиниң соондан Баян-Талада Эртине Ооржактың Кара-Доруг аъды он ийи дугаарында, Хөнделеңден келген Хоор аъттың соондан Хайыракандан Алексей Ооржактың Каралазы он дөрт дугаар маңнап келди. Ооң соондан маңнажып келген алды аъттың ээлери чээрби дугаарынга чедир шаңналдарже тус-тузунда киргеннер.
Дөрт хардан улуг чыраа аъттарның 15 километр хемчээлге чарыжынга Өвүрден Владимир Монгуштуң Сокол шолалыг аъды эрткен. Элегестен Сайдаш Иргиттиң Доруу ийи дугаарында, үш дугаарында Ишкинден Александр Түлүштүң Кара аъдының соондан, Сүт-Хөлдүң Ак-Хаайлыг аъды дөрт дугаар маңнап келген. Ооң мунукчузу Валерий Кыргыс, а ээзи Омак Чылбак болур. Барыын-Хемчиктен Аяс Хомушкунуң Доруунуң соондан ам-на Чадаанадан Вячеслав Монгуштуң Ирокез деп шолалыг аъды алды дугаарында база чеди дугаарында Чөөн-Хемчиктиң Хайыракандан Орлан Ооржактың тос харлыг Бора аъды маңнап келди. Шуйдан Калдар, Сүт-Хөлден Шилги, Кара-Хаактан Чыраа-Бора, Сүт-Хөлдүң Бора-Тайга болгаш Суг-Аксындан Атаман Кунзуктуң Кара, Аргар Ондарның Боразы, Ээрбектен Владислав Каң-оолдуң Калдар, Улуг-Хемниң Хайыракандан Шолбан Дадар-оолдуң Хүрең болгаш Торгалыгдан Орлан Санчының Бора аъттары сестен он бешке чедир шаңналдарга төлептиг болганнар.
Дөрт дугаар салыгга 15 километр хемчээлге дөрт хардан улуг челер малдарны салган. Кызыл кожууннуң Кур-Черден Дашмир Кууларның сес харлыг Калчан - Хүреңи эртип келген. Ийи дугаарында Шемиден Евгений Кууларның Калчан-Доруу келген. Бистиң кожууннуң чылгычыларынга, тодаргайы-биле аъттарынга хамаарыштырарга беш дугаарында, чеди дугаарында Чадаанадан Виктор Хомушкунуң 7 харлыг Калчан-Шилгизи, база Ромеш Ондарның 12 харлыг Кара аъттары маңнажып келгеннер.
Чээрби беш километр хемчээлге чарыштырган 1 метр 45 сантиметр бедик дурт-сынныг дөрт хардан улуг тыва аъттарның чарыжы онзагай болган. Шемиден Евгений Кууларның 7 харлыг Калдар аъды бир дугаарында маңнап келген. Ийи дугаарында Улуг-Хемниң Торгалыгдан Байыр Доржунуң Калчан-Доруу келирге, ооң соондан бистиң Баян-Тала сумузундан Ондар Доржунуң Кара аъды үш дугаар маңнап келчик...
Дөрт дугаар Сүт-Хөл аъдының соондан Хөндергейде Владлен Монгуштуң Кара-Алазы маңнап келген. Тес-Хемден, Улуг-Хемден, Барыын-Хемчиктен эккеп салган аъттарның соондан он бир, он ийи, он алды база чээрби дугаарында Хайыракандан Алексей Саттың болгаш Хөндергейден Николай Ондарның Калчан-Хоору болгаш база Хайыракандан Буян Монгуштуң 7 харлыг Кара аъды, Иймеден Ондар Айдыстың Кыр аъттары төнүшке киир маңнап келгеннер..
Алдыгы салыгда 25 километр хемчээлге улуг чүгүрүктерни чарыштырган. Бирээден сески черге чедир финишке киир маңнажып келген малдар мындыг: Барыын-Хемчиктиң Хөнделеңден Менди Күжүгеттиң беш харлыг Калчан-Шилгизи бир дугаарында келди. Ийи дугаарында Аксы-Барлыктан Владимир Күжүгеттиң Калчан-Доруу, үште Элегестен Чаян Иргиттиң Доруу, беш дугаарында Бии-Хем, Турандан Арган-оол Александрның Боразы келирге, ынчан бистиң Хайыракандан Алексей Саттың сес харлыг Калчан-Шилгизи алды дугаар келген. Иймеден Монгуш Кежиктиң алды харлыг Хүрең аъды он дугаарында, Хөндергейден Владлен Монгуштуң 5 харлыг Кара аъды 13 дугаарында база чеди харлыг Бора аъды 19 дугаар келирге, ооң баштайгы аъдынга сүрүштүр Шемиден Роман Кууларның чеди харлыг Доруг малы келген. Бир дугаар чер алган аъттарның ээлери «ВАЗ» марканың 2 автомашиназын, минитракторларны шаңналга алганнар. Ийиден чээрби дугаарынга чедир маңнап келген аъттар ээлеринге, мунукчуларга хоомай эвес шаңналдарны тывыскан. Мээң үстүнде интервьюда «ВАЗ»марканың ийи машина-деткикчилер Хайыракан, Баян-Тала,өске сумулар минитракторлардан аңгыда, чээрби дугаарынга чедир аъттар ээлеринге, мунукчуларга шаңналдар тывысканы төөгүлүг чээрбиги чарыштын чаа чүүлү, онзагайы ол болган.
Теги: тыва, республиканың, чаңчыл, езугаар, борабулакка, чылдыңна, эрттирип, турар, аът, чарыжының, хх, чылдаанынга, чээрби, дугаар, эртип, чарыжын, 2013, чылдың, май, 6да, бистиң, кожууннуң, чонунуң, киржилгезибиле, бедик, деңнелге, организастап, эрттиргенин,