Чадаананың Монгуш Мерген-Херел аттыг культура бажыңынга дүүн, апрель 13-те, Бүгү-делегейниң IY-кү сарыг шажын шуулганынга тураскааткан ийи шииниң баштайгы көрүлдези болган
Чадаананың Монгуш Мерген-Херел аттыг культура бажыңынга дүүн, апрель 13-те, Бүгү-делегейниң IY-кү сарыг шажын шуулганынга тураскааткан ийи шииниң баштайгы көрүлдези болган. "Чырык орук" деп шииниң автору Чечена Мандановна Монгуш, а "Үүле" деп шииниң автору Доржу Дамба-Доржуевич Монгуш болур.
Мурнуку бижимел-дыңнадыгда ( 2026 чылдың апрель 3) Доржу Монгуштуң "Мөңге чагыг" деп шиизиниң бащтайгы көрүлдезин Чадаанада Чылгычы Ондар аттыг шии театрынга Тываның алдарлыг артизи Мерген Хомушкунуң тургусканы-биле кылганын дыңнадып бижээн мен.
Ийи автор, баштайгызы Чечена Мандановна Тываның Камбы-Ламазы чораан Джамбел-Лодой башкының амыдырал чуртталгазындан, сарыг шажынга өөредилгезиниң чылдарын, ада-ие, өг-бүлезинден көргүзүглерни, Чадаананың Үстүү хүрээзинге 1000 буддаларны чаларадып эккелген төөгүнү, чоокку үеде Хөндергейниң девискээринде Чиңгирлээн тайгазын дагып чораанын, ооң оргумчузунуң чыдып калганын Хайыраканда өг-бүле театрының артистери көргүстү. ("Шын" солунга Н.К. Дун-Куулар Джамбел-Лодой болгаш оргумчулуг өзен" деп чүүлдү үндүрген. Бо чүүлдүң автору Джамбел-Лодой башкы-биле Бай-Тайганың, Кегээн-Булакта Дагылгалыгга болгаш өске-даа хемчеглерге, "Муң Буддаларны " Чадаанага эккелгенде, Сарыг-Хөлчүкке уткуп, Үстүү хүрээге баштай чаларадып турда, Алдыы хүрээге шүмнээри-биле эккелгенде ажылының аайы-биле чуруктар тырттырып турган.)
Шииге Джамбел-Лодой башкының угбазы Лилия Шууракаевна Сат, угбалары, төрелдери, честелери, акылары, Хөндергейден чаңгыс чер чурттуглары чалаткаш келгени өөрүнчүг болду.
Доржу Монгуштуң "Үүле" деп шиизинде болуушкунар Чадаананың Алдыы, Үстүү хүрээлеринге болуушкуннар-биле ( 1921 чылдың августан Таңды-Тыва Улус Республика, Таңды-Тыва Улустуң Республиказы, Тыва Арат Республика, 1944 чылга ССРЭ-ниң составынга каттыжып киргенде, Тыва Республика тургустунарынга чедир болуушкуннарны, ооң иштинде Тывага Ыдыктыг ХIY-кү Далай-Ламаның моорлап келгени, Чадаананың Үстүү хүрээзинге изин басканын амы-хуумда эргилдир бодай кааптым.) холбаалыг, тодаргай барымдааларга даянып бижитттингенин демдеглекседим.
"Буруул ноян" азы тоску гунн ноян Хайдып Үгер-Даа Арапай оглунуң роюн Родион Санаа, Чадаананың Үстүү хүрээзиниң Камбы-Ламазы Ондар Лопсан Чамзының ролюн Юрий Тулуш, Даа кожуннуң Х-гу гунн нояны Буян-Бадыргыны Мөңге Саая, Дыртыына Езуту уруу Хомушкунуң ролюн- Алина Делгер-оол, Буян-Бадыргының башкызы Монгуш Нимажап Айыжы оглунуң ролюн Айдыс Ховалыг, Айыжы чагырыкчының ролюн Дээк-Мөге Сат, Айыжы чагырыкчының агайы, Нимажаптың авазы Аяна Ооржак, Көвей-Хойлуг кырган, тодаргайлаарга Хайдып Үгер-Дааның акызы Монгуш Доржу, Кара дүжүметтиң ролюнга Эртине Ховалыг, Чадаананың Алдыы хүрээзинге чонунга бараан болган Совет тургузуг үезинде шөлүлгеге чораан Шулуу башкының ролюн - Шолбан Куулар, Кирбииш-Сарайга чоокка чедир чонунга буянын чедирип чораан Шымбай-оол Дажы-Торлук оглунун роюнда Альберт Кара-Сал болгаш хуурак оолдарның рольдарын Чойган, Мирад, Салгал,Сухбат деп школачы оолдар чедиишкинниг ойнааннар.
Маңаа бир кол барымдааны демдеглээри артык эвес. Тургузукчу-режиссерлар Белекмаа Донгак, Меңги Ооржак, үн оператору Буян Долаан, хөгжүм каасталгазын Меңги Ооржак, Алдын-Ча Кара-Сал, Эртине Тамдын, уран-самга каасталганы Айдыс Ондар, чурук каасталгаларын Тыва Республиканың культуразының тергиини Эртине Ховалыг, Чадаана хоорайның культуразының алдарлыг ажылдакчызы Дээк-Мөге Сат сцена каасталгазын, янзы-бүрү өңнерни чедимчелиг, бедик-деңнелге кылганын айтыр апаар.
Чадаананың Монгуш Мерген-Херел аттыг культура бажыңының, Ондар Чылгычы аттыг шии театрының болгаш Хайыраканның өг-бүле театрының артистери ( чоннуң саналдааны, сүме катканының соонда, немеп, эдип ап, бичии-ле частырыг бар-даа болза) чедимчелиг ойнап күүсеткеннер. Үстүнде айыттым. Доржу Дамба-Доржуевичиниң баштайгы "Мөңге чагыг", ийиги "Үүле" деп шиилери, Чечена Монгуштуң "Чырык орук" деп шиизи Тывага сарыг шажынны шыңгыызы-биле хоруп турган үелерин, катап сайзыраанын, тыва хуурактарның Индия, Төвүтче өөренип турган үелерин шии уран чүүлүнүң аргазы-биле кылган тывызык онзагай ажылдары деп бодум хуумда үнелээр-дир мен.Апрель 15-18 хүннеринде республика чергелдиг "Уран чүүлдүң күзүңгүзү" мөөрейге чедиишкинниг киржирин күзээлиңер.
Вячеслав МОНГУШ, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, "Чаа орук" солунуң кол редактору
Теги: чадаананың, монгуш, мергенхерел, аттыг, культура, бажыңынга, дүүн, апрель, 13те, бүгүделегейниң, iyкү, сарыг, шажын, шуулганынга, тураскааткан, ийи, шииниң, баштайгы, көрүлдези, болган, чырык, орук, деп, автору, чечена, мандановна, үүле, доржу, дамбадоржу