Среда, 02 сентября

Встретился с крупными собственниками АЗС республики, чтобы обсудить стабилизацию цен на топливо и бесперебойные поставки ГСМ. Обстановка на рынке нефтепродуктов в стране остается напряженной. Совместно с федеральным центром и руководством «Роснефти», «Газпромнефти» и «ЛУКОЙЛа» мы уже решили первую ключевую задачу — гарантировали физическое наличие бензина и дизеля на заправках, несмотря на сложную логистику и продолжающиеся атаки на НПЗ. Сейчас перед нами стоит задача по стабилизации цен на топливо. Добиваемся дополнительных поставок в республику от этих крупных российских компаний, что позволит повлиять на ее стоимость для конечного потребителя. Отрадно, что владельцы местных АЗС понимают свою ответственность перед земляками и готовы к партнерству. Благодарен Правительству России и руководству нефтяных компаний за поддержку Тувы. Мы видим проблему, занимаемся ею в ежедневном режиме и приложим все усилия, чтобы защитить интересы жителей. Работа предстоит большая, но запущенные механизмы уже работают. Прошу с пониманием отнестись к текущей ситуации в стране.

Вторник, 01 сентября

В День знаний встретился со студентами Тувинского государственного университета. Обсудили вопросы, которые сегодня больше всего волнуют нашу молодежь: проекты по сохранению родного языка, студенческие стартапы, дальнейшее трудоустройство и проведение крупных тематических фестивалей. Радует, что у молодых людей много перспективных идей - обязательно рассмотрим их предложения. На встрече студенты отметили позитивные изменения в Кызыле, отмечают, как преображается родной город. Многие из них отлично проявили себя в качестве волонтеров на IV Международном буддийском форуме. Приятно было услышать благодарность от молодых преподавателей, которые уже получили льготную ипотеку под 2% и обрели свой дом. Отметил, что мы продолжаем эту работу, чтобы как можно больше земляков смогли воспользоваться такой поддержкой. Дорогие студенты! Мы верим в вас. Республике нужны ваши знания и ваша энергия. Успехов в новом учебном году!

Вторник, 01 сентября

Сегодня в республике отмечают не только начало учебного года, но и День исторической памяти и чести тувинских добровольцев. Ровно 83 года назад Тувинская Народная Республика отправила на фронт своих сыновей и дочерей. В едином строю с бойцами Красной Армии они отстояли свободу и спасли мир от фашизма. Их мужество и самопожертвование навсегда останутся для нас символом верности долгу и любви к Родине. Отрадно, что на митинге возле памятника тувинским добровольцам, который был открыт ровно 10 лет назад, встретились разные поколения: прямые потомки — дети тех самых героев — и наша молодежь. Это живое свидетельство того, что нить памяти и связь времен не прерываются. Равняясь на подвиг старшего поколения, наши бойцы в зоне СВО сегодня твердо стоят за правду. Мы гордимся каждым из них. Сохранение памяти о подвиге тувинских добровольцев — наш священный долг перед прошлым и будущим. Вечная слава героям! Тыва Арат Республиканың эки турачыларынга тураскааткан төөгүлүг бо хүн Ада-чурттуң улуг дайынының киржикчилери болгаш тылдың хоочуннары өгбелеривистиң маадырлыг чоруун база катап сактып, өөрүп четтиргенивисти илередип чавыс мөгеер арганы берип турар. Тывавыстың эрес-дидим оолдар, кыстарының дайынчы төөгүзүн салгалдан салгалче дамчыдып, алыс шынны хажыт чокка угаадып чорууру – бистиң ыдык хүлээлгевис болур. Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан!

ПРАВИТЕЛЬСТВО РЕСПУБЛИКИ

МУНИЦИПАЛИТЕТЫ

СРЕДСТВА МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ

| ӨВҮР КОЖУУННУҢ 85 ЧЫЛ ОЮНГА | <p>Өвүр черниң «эзирлери» <p>ТАР-ның Биче Хурал чыыжының “Чаа кожууннар тургузар дугайында” 1941 чылдың май 24-те үндүргени 20 дугаар доктаалы ёзугаар Барыын-Хемчик кожуундан Саглы сумузун, Чөөн-Хемчик кожуундан Солчур (Хан

| ӨВҮР КОЖУУННУҢ 85 ЧЫЛ ОЮНГА |

Өвүр черниң «эзирлери»

ТАР-ның Биче Хурал чыыжының “Чаа кожууннар тургузар дугайында” 1941 чылдың май 24-те үндүргени 20 дугаар доктаалы ёзугаар Барыын-Хемчик кожуундан Саглы сумузун, Чөөн-Хемчик кожуундан Солчур (Хандагайты) сумузун, Улуг-Хем кожуундан Дус-Даг, Чалааты сумуларын үскеш, Өвүр кожуунну тургускан. Ол кожууннуң төвү Хандагайты суур болган.

Өвүр кожууннуң 85 чылдаан оюн таварыштыр аңгы-аңгы үелерде эр кижиниң үш оюнунуң тергииннерин таныштыраал. Ындыгларның санынга Өвүр кожуундан дараазында удуртукчулар, мөгелер хамааржыр.

Он тоску чүс чылдарның шыырак мөгелеринден Сүрүнчап Донгак, 20-ги чүс чылдарның: Доржукай, Чамбал-оол Донгактар, Туматтардан Кыспай хүндү база Достай Монгуш, Базыр Монгуш, Кыргыс Шулуу, Чылбаа Ооржак, Маадыр-оол Данзын, Элбек Саая, Вадим Кенден, Алексей Куулар, Мадон Монгуш, Василий Балчыырак, Кара-оол Шагдыр, хирург эмчи Валерий Ховалыг, улустуң хөөмейжизи Валерий Монгуш, Василий Ондар, Алексей Монгуш, Александр Куулар, Россияның алдарлыг тренери Виктор Достай, ССРЭ-ниң спорт мастерлери Сергей Адыгжы, Сергей Мартна, амгы үеде кожуун даргазы, УВС аймактың Начын мөгези Айдыс Куулар хамааржырлар.

Уранхай-Тыва үези 1870-1920 чч. хүрээниң база сүзүк шерииниң мөгелери

Он тоску чүс чылдарның шыырак мөгелери:

Донгактардан сүзүк шерииниң дайынчызы Сүрүнчап, “Тергиин сорукту маадыр” Хенче-Кара; Кыргыс­тардан Улаан-Байыр, Чылап-Лама, Мөге-Лама; Туматтардан Кыспай хүндү, Биче-Майынды; Түлүштерден Калга-оол, Бады-Төмүр; Долааннардан Тараачы, Күүлеңмей; Оюннардан Баазаң, Сундукай; Кууларлардан Дежик, Хорагай; Монгуштардан Темээкей; Ховалыглардан Оңгар-оол; Калгалардан Кара-Хелиң.

1921-1944 чч. ТАР-ның алдар аттыг мөгелери

Суму, кожуун чергелиг хүрештерге удаа-дараа шүглүп чораан мөгелер: ТАР-ның Начын мөгези Мөге-Ламаның оглу Ажы Кыргыс, Улустуң начыны деп хүндүлүг аттың эдилекчизи Сүрүң-оол Чамыянович Куулар (ол 1930-1940 чылдарда эртип турган республика чергелиг база Моолга шыырак мөгелер хүрежинге шаңналдыг черлерни доктаамал ээлеп, чедиишкинниг хүрежип келген), Сүрүң-оол Кууларның даайы Осурбай Монгуш; дараазында Даржаа Куулар (шола ады Көк Даржаа) моол мөгелер-биле хүрештерге баштай Даржааны салырга, албан октаарын чон билир, Чүлдүм Түлүш (шола ады Чоон моюн), Данзыр-оол Кыргыс, Шириин-оол Кыргыс, Кара-Очур Донгак; Улаатай­ның мөгези Кенен-оол Мон­гуш, Солчурдан Даржай Монгуш (“Даржай мөге девип үнген, Дагның эрес эзири-ле” деп Степан Сарыг-оол шүлүктээр турган).

1938 чылдың апрель 23-те ТАР-ның Биче Хуралы­ның Президиумунуң чанынга тургустунган Күш-культура чөвүлелиниң баштайгы хуралынга С. Тока, И. Бады­раа, Г. Шома, М. Кызыл-оол киришкеннер. Ооң баштайгы даргазынга Салчак Калбакхөрекович Токаны соңгаан. Тываның улустуң чогаалчызы Степан Агбаанович Сарыг-оол тыва хүрешти, шыдырааны болгаш өске-даа оюннарны аныяктар ортузунга суртаалдаар, ону сайзырадыр даалганы алган. Баштай төрээн чери Дус-Даг сумузунга артист акызы Виктор Көк-оол-биле барып, ужуражылгаларны кылып, хүрештиң дүрүмнерин сайгарып, боттары мөге салыкчылары болуп, шыды­раалап-даа, аът чарыжын-даа эрттирип турганнар.

1944-1961 чч. Тыва область үезиниң шыырак мөгелери

Хандагайтыда 85 хар­лыг Комбу Донгактың сактыышкыны.

Ада-чурттуң Улуг дайынының 5 чыл ою база Халгин-Гол дайынының 10 чыл оюнга тураскааткан моол, тыва спортчулар аразынга хүреш, аът чарыжынга база сиген кезеринге маргылдаалар болган. Аңаа 64 мөге хүрежинге Хандагайтының шыырак мөгези Кертик-Кара Монгуш Убсануур аймактың Чаан мөгезин октааш, шүглүп үнген.

Түрлүг мөге Калзың-оол Түлүштен Моолдуң мөгелери аажок сестир турганнар. Аргалыг-ла болза аңаа таварышпаза дээр. Калзың-оол Санааевичиниң чон аразында шола ады Буттаар Калзың-оол дээр чораан.

Чалаатыдан Тумат суму начыннары: Самбуу-Начынак Тумат, Улурыңмай Тумат, Наваа-Кечил Тумат, Сарыг-оол Тумат (Хендергеден), Казакин Доржу (Тумат) оглу Виктор 1980 чылдарда бодунуң килинге Тывага шүглүп чораанын билир бис. Туматтарның мөгеле­ри моол мөгелерни тиилээр чорааннар. Тыва чаңчылдарны, оюннарны “Мосфильм” 1955 чылда тырттырып, кинону көргүскен. Ында Шалыыр Доржунуң девигни күүседип турарын көргүскен. Амгы үеде чылдың-на май 9-та Өвүр кожуунга 18 хар чедир мөгелер аразынга хоочун мөгеге тураскааткан хүрешти эрттирип турар.

Тускай хүрештиг Доржу Кыргыс (шола ады Чаан Доржу). Ол хүрежирде, идик чок, кызыл-даван хүрешкеш, кончуг шыырак мөгелерни тиилээр чораан. Ол спорттуң чадаг халыыр хевиринге база-ла кызыл-даван халааш, үргүлчү мурнаар, тиилээр, кайгамчык салым-чаяанныг кижи болган. Буду 45 дугаар идик кедер болгаш чамдыкта хүрежир идик тывылбас турган. Чүгле Көндей Чамбал биле Сүрүң-оол Кууларның идиктери тааржыр турган.

Көндей Чамбал-оол (Дон­гак) мөгениң чаңгыс чер чурттугларының аңаа шаң­наан мөге ады Көндей Чамбал. Анаа-ла Көндей деп база адаарлар. Көндей деп чүге адаанын улуг назылыг­лардан дыңнаарга, хөрээ, эгиннери аажок улуг, делгем боорга, ынча дээр чораан.

Сүрүң Чамбал-оолдуң чүгүрүк малы Келдер-Мел­дер 1960 чылдарда Наа­дым­га эрткен болуп турар. Оглу Борис бичиизинден хүре­жир болгаш, 1980 чылдар­да кожуунга, Моолга, респуб­ли­ка­га шаңналдыг черлерже кирип чораан.

1961-1990 чылдарның мөгелери

Торгалыг биле Ханда­гайтыга болуп турган хүрештерге кожууннуң шыырак, көскү мөгелериниң бирээзи – Кызыл-оол Донгак (шола ады Жирнов Кызыл-оол). Ол-ла үеде Дөргүн Кыргыстарындан Санаажык (шола ады Чылгычы) шүүп чораан, өле малы 30 км черге эртер турган. Элдептиг чүве – Санаажыктың содаа­ның артында сылдыс бар чораан. Санаажыктың дуң­мазы Чаш-оол Айыр-Санаа кооперация институдун дооскаш, Тес-Хем, Өвүр, Улуг-Хемге райпо даргалап чораан. 1971 чылдың Май 1 байырлалында Хандагайтыга 64 мөгениң хүрежинге шүглүп үнген. Хол бөмбүүнге ССРЭ-ниң кооперация институттарының аразынга командазы-биле чемпион база болган. Боодалга маргылдаазынга эжи Санчат-оол кожуунга үргүлчү тиилээр чораан. Архимед Кыргыс төөгүзүнден ызыгуурлуг мөге, кырган-адазы Мөге-Лама 1910-1920 чылдарда база адазы Ажы 1930 чылдарда Улуг-Хем кожуунга шүүп чорааннар. Боду 1962-1963 чылдарда 16 харлыг оол тургаш, ийи катап республика маргылдаазынга шүүлген. Ооң соонда кадыы баксырааны-биле шуут хүреш­пейн барган. Кезек хүрештиг чолаачы Базыр-оол (Санчы) Донгак.

Дангаа Кунгаевич Майын­ды 60 чылдар иштинде чолаачылап, инженерлеп, колхозтар, кооперативтер удуртуп келген. “Урожай” спорт ниитилелин Торгалыг колхозка эки удуртуп, 1964-1970 чылдарда республика­ның 61 килдиг шыырак мөгези база кожууннуң шыырак шыдыраачызы, хол бөмбүүнүң ойнакчызы. Ол 1968 чылда Москва хоорайга “Урожай” спорт ниитилелиниң съездизинге киришкен.

Кончай Чамбал-оолович Донгак РСФСР-ниң спорт мастери. Школачы чылдарында хөгжүмге база спорттуң бүгү хевирлеринге дески хандыкшып чораан. 1960-1970 чылдарда деңзи аайы-биле тыва, бурят хүрештерге республиканың шыырак мөгези, Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк чоннарының 1968, 1969, 1970 чылдарда Якутияга, Бурятияга, Тывага болуп турган спартакиадазының бурят хүрешке 3 дакпыр тиилекчизи (делегей чергелиг спорт мастери бурят мөге үш чыл ойнаткаш, сөөлүнде Бурятияже чалап турган дээр болгай). Бут бөмбүүнге Тываның чыынды командазының кежигүнү болуп, 1965-1968 чылдарда Красноярск, Владивосток, Иркутск хоорайларга ойнап чорааннарның бирээзи.

Начын Сүрүң-оол Кууларның оолдары Шагдыр-оол биле Даш-оол 1960-1970 чылдарда республиканың шыырак мөгелериниң санынче кирип турган. Шагдыр-оол Кууларга 1968 чылда “Өвүр районнуң Арзылаң мөгези” деп хүндүлүг атты тывыскан. Даш-оол Куулар “Спорттуң национал хевирлеринге Россияның спорт мастери” деп атты чаалап алган. Торгалыгда стадионну Сүрүң-оол Кууларның ады-биле адаан. Сүрүң-оолдуң дуңмазы Доржукай Кууларның оолдары Кара-оол, Алексей, Чүргүй-оол оларның шыырак хүрежип чораанын чон билир. Оларның аразындан Алексей Доржукаевич Куулар 1970-1980 чылдарда республиканың шыырак мөгелериниң санынче кирип, улустуң сонуургалын чаалап алган мөгелерниң бирээзи. Ол – спорттуң национал хевиринге спорт мастери.

1974 чылда Советтиг Тываның үжен чылдаан оюн­га тураскаадып үндүрген өңнүг чуруктарлыг альбомда тыва хүрешке тураскааткан арында дөрт мөгениң чуруу бар. Оларның ийизи Анай-оол Куулар биле Даш-оол Куулар болгай. Анай-оол Кууларның оглу Аяс бир катап Өвүрге болган хүрешке Чаан мөге Аяс Монгушту октааш, шылгараан.

Дидим хүрештиг мөге­лер: Николай Дүвендей, Дыртыынай Монгуш, Чаш-оол Саая, Мөңге Саая, Бойдула Саая, Мадон, Чараш-оол, Чыргал-оол Монгуштар (үш алышкы), Бүрбүлдей Донгак, Архимед Ажы, Виктор, Комбуй-оол, Олег Мартына, Севээн Дагбаа, Владимир Донгак, Тас-оол Донгак, Михаил Монгуш, Николай Монгуш, Александр Достай, Көшкендей Сембирии, Костя Сембирии, Алексей Седенович Куулар, Хемер-оол Донгак, Павел (Дапыл) Куулар, Юрий Седен-оол, Эрес-оол Монгуш, Михаил Санаа, Доржу Чолдуг, Санаа Түлүш.

РСФСР-ниң спорт мас­тер­лери: Наадымның 2 дакпыр (1973, 1977 чч.) тиилекчизи, Арзылаң мөге, РСФСР-ниң спорт мастери Кара-оол Шагдыр, Каң-оол Кара-Сал, Алексей, Чүргүй-оол Куулар алышкылар, Андрей, Алексей Семис алышкылар, Түлүш Михаил, Василий Ондар, Орлан Кызыл-оол, Анатолий Комун-Доржу, Буян Дүвендей, Артур Дупчур, Павел Куулар, Виктор Достай.

1990-2026 чч. шыырак мөгелери

Анай-оол Кууларның чээни Чимит Куулар Чымбаевич Дус-Дагның амгы үеде эң ат-сураглыг мөгези, Тыва Республиканың Арзылаң мөгези деп бедик атты чаалап алган. Чимиттиң аваангыр, дидим, чаныш-сыныш чок, янзы-бүрү аргалар ажыглаар хүрежин сонуургаар аарыкчылар Тывада хөй. Чимиттиң чүгүрүк шилгизи кожуунга 4 катап эрткен, республика база Наадым чарыштарынга шаңналдыг черлерже кирер турган. Оолдары Субудай биле Чингис база ызыгуур салгаан мөгелер, ынчангаш эки хүрежип чоруурлар.

Наадымның аныяктар аразынга 2 катап тиилекчизи Арзылаң мөге Ким Седен-оол, Начын мөгелер Алик Комбуй-оол, Аңгыр Куулар, Отчугаш Тежит, Сайдаш Монгуш, Алдын-Сай Оодай база Алексей, Андрей Монгуш алышкылар.

Аныяк мөгелер: аныяктар аразынга Наадымның тиилекчизи Сайын-Белек Тумат, Буян Дүвендей, Аян-оол Ондар, Салим Седен-оол, алышкылар: Отчугаш, Оттук, Март-оол Доржукайлар, Аяс Дагба, Сесер-оол Дун, дуңмалары: Айдың Дун, Айдыс Дун база Найдан Ооржак, Сайын-Белек Дүвендей, Сайын-Белек Донгак, Кошкар-оол, Оолак Сембрии, Абрам Куулар.

Чаштар база элээдилер аразынга Шагаа-2026-ның хүрежи

Өвүрден шылгараан чаш база элээди мөгелер: эң бичии 2019-2020 чылдың бөлүүнге Павел Ооржак шүүлген база 5-8-ки шаңналдыг черже Авырга Донгак кирген; 2017-2018 чылдарның оолдар аразынга Рамзан Монгуш шүүлген база 3-4-кү черже Аксай Монгуш кирген; 2015-2016 чылдар бөлүүнге 5-8-ки черже – Күдерек Түлүш; 2013-2014 чылдар бөлүүнге 5-8-ки черже Ценд-Аюш Түлүш кирген.

Өвүр черниң чаш, элээ­ди, аныяк мөгелеринге спортчу бедиктерже чүткүл­дү база бедик спортчу чедиишкиннерни күзедивис.

/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, спорттуң хоочуну.

Чуруктарны авторнуң архивинден алган.

“Шын” №11 2026 чылдың март 26


Теги: өвүр, кожууннуң, 85, чыл, оюнга, черниң, эзирлери, тарның, биче, хурал, чыыжының, чаа, кожууннар, тургузар, дугайында, 1941, чылдың, май, 24те, үндүргени, 20, дугаар, доктаалы, ёзугаар, барыынхемчик, кожуундан, саглы, сумузун, чөөнхемчик, солчур, хандагай
Поделиться ссылкой
Г. КЫЗЫЛ

УЛ. ЧУЛЬДУМ, 18