Среда, 02 сентября

Встретился с крупными собственниками АЗС республики, чтобы обсудить стабилизацию цен на топливо и бесперебойные поставки ГСМ. Обстановка на рынке нефтепродуктов в стране остается напряженной. Совместно с федеральным центром и руководством «Роснефти», «Газпромнефти» и «ЛУКОЙЛа» мы уже решили первую ключевую задачу — гарантировали физическое наличие бензина и дизеля на заправках, несмотря на сложную логистику и продолжающиеся атаки на НПЗ. Сейчас перед нами стоит задача по стабилизации цен на топливо. Добиваемся дополнительных поставок в республику от этих крупных российских компаний, что позволит повлиять на ее стоимость для конечного потребителя. Отрадно, что владельцы местных АЗС понимают свою ответственность перед земляками и готовы к партнерству. Благодарен Правительству России и руководству нефтяных компаний за поддержку Тувы. Мы видим проблему, занимаемся ею в ежедневном режиме и приложим все усилия, чтобы защитить интересы жителей. Работа предстоит большая, но запущенные механизмы уже работают. Прошу с пониманием отнестись к текущей ситуации в стране.

Вторник, 01 сентября

В День знаний встретился со студентами Тувинского государственного университета. Обсудили вопросы, которые сегодня больше всего волнуют нашу молодежь: проекты по сохранению родного языка, студенческие стартапы, дальнейшее трудоустройство и проведение крупных тематических фестивалей. Радует, что у молодых людей много перспективных идей - обязательно рассмотрим их предложения. На встрече студенты отметили позитивные изменения в Кызыле, отмечают, как преображается родной город. Многие из них отлично проявили себя в качестве волонтеров на IV Международном буддийском форуме. Приятно было услышать благодарность от молодых преподавателей, которые уже получили льготную ипотеку под 2% и обрели свой дом. Отметил, что мы продолжаем эту работу, чтобы как можно больше земляков смогли воспользоваться такой поддержкой. Дорогие студенты! Мы верим в вас. Республике нужны ваши знания и ваша энергия. Успехов в новом учебном году!

Вторник, 01 сентября

Сегодня в республике отмечают не только начало учебного года, но и День исторической памяти и чести тувинских добровольцев. Ровно 83 года назад Тувинская Народная Республика отправила на фронт своих сыновей и дочерей. В едином строю с бойцами Красной Армии они отстояли свободу и спасли мир от фашизма. Их мужество и самопожертвование навсегда останутся для нас символом верности долгу и любви к Родине. Отрадно, что на митинге возле памятника тувинским добровольцам, который был открыт ровно 10 лет назад, встретились разные поколения: прямые потомки — дети тех самых героев — и наша молодежь. Это живое свидетельство того, что нить памяти и связь времен не прерываются. Равняясь на подвиг старшего поколения, наши бойцы в зоне СВО сегодня твердо стоят за правду. Мы гордимся каждым из них. Сохранение памяти о подвиге тувинских добровольцев — наш священный долг перед прошлым и будущим. Вечная слава героям! Тыва Арат Республиканың эки турачыларынга тураскааткан төөгүлүг бо хүн Ада-чурттуң улуг дайынының киржикчилери болгаш тылдың хоочуннары өгбелеривистиң маадырлыг чоруун база катап сактып, өөрүп четтиргенивисти илередип чавыс мөгеер арганы берип турар. Тывавыстың эрес-дидим оолдар, кыстарының дайынчы төөгүзүн салгалдан салгалче дамчыдып, алыс шынны хажыт чокка угаадып чорууру – бистиң ыдык хүлээлгевис болур. Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан!

ПРАВИТЕЛЬСТВО РЕСПУБЛИКИ

МУНИЦИПАЛИТЕТЫ

СРЕДСТВА МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ

СУГ-АКСЫ СУУРНУН ТУРГУСТУНГАНЫ<p>​Кожуунувус тову Суг-Аксы суурнунтоогузунден будун кожууннун тоогузун билип ап болур, чуге дизеол бодуун, хостуг чурттап чораан араттарны сууржун амыдыралче киирип,кожуунга сайзыралдын эгезин ундезилээн суурувус-ла болгай

СУГ-АКСЫ СУУРНУН ТУРГУСТУНГАНЫ

​Кожуунувус тову Суг-Аксы суурнунтоогузунден будун кожууннун тоогузун билип ап болур, чуге дизеол бодуун, хостуг чурттап чораан араттарны сууржун амыдыралче киирип,кожуунга сайзыралдын эгезин ундезилээн суурувус-ла болгай.

​ Бодунун бурунгаар коруштуу-биле Улуг башкы, Улус ооредилгезинин тергиини, Куш-ажылдын хоочуну Галина Кежегеевна Очур-оол суурувустун болгаш ниити кожуунувустун тоогузун аныяк-оскенгедамчыдары-билечыып, бижип, чуруктарны тыртыргаш шыгжап, хууда архивинге альбом кылдыр кылгашажы-толунге тайылбырлап чорааны-биле дыка ковей материалдар кожуун архивинде шыгжаттынган.

Оон уруу Светлана Николайовна Очур-оол авазынын кылып чораан куш-ажылын унелеп, улаштырып, Тыванын куруне архивинден немелде тоогуну чыып тургаш Суг-Аксы сумузунун 1938 чылда таваа салдынып, тургустунуп эгелээнин тодараткан.

Ол тоогу материалдарынга ундезилээш 2014 чылдын март 3-те №31 Суг-Аксы сумузунун Толээлекчилер Хуралынын шиитпири-биле Суг-Аксы сумузу 1938 чылда ундезилеттинген деп доктааткаш, чылдын-на сентябрь айнын ушку субботазын Суму хуну кылдыр доктааткан.

​Суг-Аксынга бир дугаар туттунган бажын- Октябрьская кудумчузунда райпонун кежээкисадыы турган бажын ол. Ол бажынны 1938 чылда Манчуректен кожуруп бадыргаш, тудуп тургускаш садыгны ажыткан. Баштайгы данчаатызы(садыгжызы)Монгуш Шойдун Эрекей оглу турган. Садыг бажынынын адаа талазынга борбак бажын турган. Анаа садыгнын баштайгы танныылы Ондар Салбагар Соян оглу ог-булези-биле чурттап турган. Ол уеде садыгнын чонга садып турган барааннары:дунзе таакпы, кээшпе, от, даш-чигир, таалымба, сууюмбу (ак пос), чадыр дээр кылын пос, ыяш озектиг, янзы-буру оннерлиг даараныр хендирлер. Белен хеп аймаа чок турган.

Суг-Аксы суурнун эгезин тургускан, таваан салган,ундезин чурттакчылары: Монгуш Кежегелиг Боракай- суму тергиилекчизи ( даргазы),Монгуш Шойдун Эрекей-садыгжы, Монгуш Чангаа Эрекей-арат, Монгуш Бавуу Эрекей-аревэчи- кады торээн алышкылар, Ондар Салбагар Соян-танныыл, Ондар Окек Соян, Ондар Хунаян Соян кады торээналышкылар, Монгуш Шыырап, Ондар Суур-оол-араттар, Сарыглар Токпак -Хандынмаа эмчинин адазы.Соолунде Чаа-Хол чурттуг кожууннун баштайгы зоотехниги Монгуш Болат 1943 чылда Хандынмаа эмчи-биле ог-буле тутканнар.

1939 чылда Ликпункт (ликвидационный пункт)- Кызыл-Булун бажыны немешкен. Анаа бижик билбес чорукту узуткаары-биле, чонга тыва бижик ооредилгезин чорудуп турган. Чонну кыска уеде бижикке ооредир ажылга шору номчуптар, бижиптер улусту шуптузун хаара тудуп турган.

1940 чылда Суг-Аксы эге школазы ажыттынган. Школанын баштайгы эргелекчизи (директору) Онамчал Иван Чадамович турган. 50 ажыг оореникчилиг, 2 класстыг (1-2 кл), чангыс башкылыг ажылдап турган.

1941 чылда кожуун Чоон-Хемчиктен ангыланы бергенде Октябрьская кудумчузунга кожууннун куусекчи комитединин база кожууннун партия комитединин албан бажыннары туттунуп ажыглалче кирген.

Сумунун девискээринге суд бажыны (баштайгы судья Оюн Долгар), прокуратура бажыны (прокурор Сарыглар Серин-оол), сан-хоо бажыны (килдис даргазы Кол Ачыты) туттунган, баштайгы хлеб быжырар чер ажыттынган . Суурнун баштайгы хлеб быжырыкчылары- Сарыглар Даваа Токпак оглу, Монгуш Диинмей олар школа, уруглар садында чаштарны база хлеб-биле хандырып турган.

1942 чылда кожууннун партия комитединин даргазынын чурттаар бажынын Алдан-Маадырская кудумчузунга туткан.

1942-1943 чылдарда клуб немешкен. Клуб ажылынга Куулар Узек Балчыймаа, Монгуш Бавуу Эрекей, Монгуш Даржай аныяктарны оюн-тоглаа, ыры-шоорга ооредип башкарып турганнар. Ол клубтун устуу талазынга эмчи пунктузу ажыттынган, анаа Сарыглар Хандынмаа Токпаковна чааскаан ажылдап, аъттыг, чадаг чалалгаларга чеди п, эмчи дузазын чедирип турган.

Ынчан мал эмнелгези (эмчилери- чогаалчы Александр Даржайнын ада-иези Монгуш Даржай, Монгуш Дензиваа), баштайгы уруглар сады ( эргелекчизи Комарицына Матрена)база туттунган.

1945 чылда кожууннун топ эмнелгези 15 оруннуг кылдыр ажыттынган (эргелекчизи Очур-оол Николай Баиндеевич), почта харылзаа салбыры ажыттынган. Ынчан чугле рация- биле харылзажыр турган ( удуртукчузу- Тас-оол Сергей Тевек-Кежеге оглу, радист-Сарыглар Айыш- оол Токпак оглу).

Кожуунга белеткел конторазы база 1945 чылда ажыттынган. Оон баштайгы даргазы- Чыраа-Бажы чурттуг Сат Дотпе, конторазы амгы Кара-Даг садыы турган бажын.

Кожууннун баштайгы белеткелчи агентилери: Монгуш Дакаа Эрелчин, Ондар Анай-оол ( шолазы Сиген-Даяк) олар чондан артыкшылдыг алгы-кеш, дук, олук аймаан туда акша-биле солуп, чиг эът барааннарын чай, кыш чокка терге, шанактыг чондан чыып белеткел конторазынга дужаап, шудургу ажылдап чорааннар.

Суг-Аксы суурнун сайзырап, эн-не тудуг-сууру немежип эгелээн уези 1947-1948 чылдар. Албан- черлеринин саны ковудеп, чаа-чаа конторалар немежип турган.

Суг-Аксы суурнун таваан салган, баштайгы салгалдын тудугжу ус-шеверлери:

Монгуш Дамба, Монгуш Байыр-оол ( шолазы Чолдак-Хам) алышкылар,Монгуш Былдак, Монгуш Агыына, Монгуш Таспаяк (Дмитрий) алышкылар, Монгуш Халбан, Монгуш Серен адашкылар,Ондар Шомба, Куулар Шойдан Байынды.

Устунде адаан тудугжуларнын соон салгаан ортаакы салгалдын тудугжулары:

Ховалыг Монге-Назын-бригадири, Ховалыг Боодал, Ховалыг Хулер-оол алышкылар, Монгуш Машпак-оол Опай оглу, Монгуш Чулдум Дагба оглу- Тыва АССР-нин алдарлыг тудугжузу атты алган.

Хоочун тудугжу, бригадир Ховалыг Монге-Назын мынчаар хоорээр чораан: « Бо суурда мээн бригадамнын холу дегбээн, мээн балдым бизи дегбээн бажыннар чок».

1947-1948 чылдарда, дайын соолунде, орус дылдыг чоннун кожуунга кожуп кээп, чурттап,турумчуп эгелээн уелери. Бир-ле дугаарында Суг-Аксы суурга кожуп кээп чурттай берген орус чоннун толээлери:

1. Похавов адашкыларнын ог-булези;

2. Тереховтарнын ог-булези;

3. Тутатчиковтарнын ог-булези.

Олар шупту аажок ажыл-ишчи улус болган. Олар чайын июнь айда чедип келгеннер.Баштайгы уеде 2-3 хонуктар иштинде дарга-бошкаларга кирип, канчаар,чууден эгелээрин сумележип алганнар.Чурттаар оран-савага-даа торулбааннар. Суур бажында кара сугнун кадыр элдерин чире каскаш, ханалары кылдыр чырааны оорээш, чингежек теректерни ооргалар кылдыр салгаш, кырын шириктер-биле дуглап алгаш чурттап эгелээннер. Чылыг уеде бора талдардан чыраа бажыннар кылгаш ийи каът кылдыр оорээш, аразынга довурак уруп, тырый хап тургаш кышкы бажыннарны кылып алганнар.

Тутатчиков Иван Васильевич тал бажынын эмнелгенин амгы улуг кочегарынын турар черинге, Похавовтар ындыг бажынын амгы уруглар консультациязынын орнунга, Тереховтар амгы уруглар эмнелгезинин орнунга тудуп алган турганнар. Оон эгелээш-ле орус чон улам немежип Советская, Дружба, Механизация, Алдан-Маадырская кудумчуларынга дыт бажыннарны боттары тудуп ап, ногаа-чимизин тарып, хаван, кужун азырап, тодуг-догаа чурттай бергеннер. Ол уеден эгелеп орус башкылар, даргалар, эмчилер, оореникчилер хой апарган. 1-ден 10 дугаар класска дээр орус класстар ооренип турган. Ынчан бир эки чуул орус-даа, тыва-даа улуг-биче чон аразында дыка эптиг-найыралдыг ооренип, ажылдап турганы солун. Ол уенин орус чону бистерге тываларга дыка улуг, экисалдарны чедирген. Олардан ногаа, картофельди тарыырын,хаван, дагааны остурерин болгаш дыка ковей эки чуулдерни ооренип алган бис.

Суг-Аксы суурувустун тоогузун чыып бижээн Галина Очур-оол башкывыс альбомну кылгаш мынчаар туннеп бижээн: «Кожуун тову суурувус шак-ла ынчаар чылдан чылче тудуг-сууру немежип, ажыл-амыдыралы улам быжыгып, чурттакчы чоннун саны немежип, улус ооредилгези, кадык камгалалы, кодээ ажыл-агый сайзырап, ортумак болгаш дээди эртемниг янзы-буру адырнын тускай эртемниг кижилери ковудеп, суурувус чечектелип, сайзырап турарынга ооруп чор мен».

Улуг башкывыстын чугаазын унелеп, хундулеп, амгы салгал база суурувуска ам-даа улуг сайзырал келирин кузээлинер.

Материалдарны болгаш чуруктарны Очур-оол Светлана Николайовнанын хууда архивинден болгаш кожууннун архив фондузундан алган.


Теги: сугаксы, суурнун, тургустунганы, кожуунувус, тову, суурнунтоогузунден, будун, кожууннун, тоогузун, билип, ап, болур, чуге, дизеол, бодуун, хостуг, чурттап, чораан, араттарны, сууржун, амыдыралче, киирипкожуунга, сайзыралдын, эгезин, ундезилээн, суурувусла
Поделиться ссылкой
Г. КЫЗЫЛ

УЛ. ЧУЛЬДУМ, 18