1941 чылда кожуун тургустунгаш, чаа суурлар немежип, ажыл- агыйлар хогжуп эгелээн, школалар ажыттынгылаан,машина- техника ковудээн
1941 чылда кожуун тургустунгаш, чаа суурлар немежип, ажыл- агыйлар хогжуп эгелээн, школалар ажыттынгылаан,машина- техника ковудээн.Ол бугу шуудаашкыннар тургустунза- даа, 1920 чылдарнын тончузунде Тыва Арат Республика уезинден 1950 чылдарнын эгезинге чедир чуртка болуп турган ханныг, политиктиг репрессияларнын чалгыы Сут-Хол кожууннун чонун база оюп эртпээн. Сталинчи шаажылалдарнын кадыг- дошкун шуурганы 1930 чылдарда- ла Сут-Хол девискээринге чоруп эгелээн, эн дээре дээн кижилерни истеп,суруп, репрессияга таварыштырып турган. Айыыл чок чернин капитаны Монгуш Седен баштааннар херечилерни акша- биле бажынажыр тооредип тургаш нугулдээшкиннерни куштелдирген.
Бора- Тайга чурттуг малчын Ондар Саспыканны баштадыр хилинчек чок малчын араттарны будуу тудуп бажыннааш, дээди шииткелге онааштырган.
1950 чылдарнын эгезинде Сут-Хол кожуун коммунист контрларнын оран-чурту болу бер часкан. Ол чылдын чайынында бир угда 20 ажыг кижини«Сут- Хол херээ» дээш бажыннаан. Оларнын аттарын манаа киирээл:
1. Агбаан Анатолий Шудакович. Барыын-Хемчиктин Аянгаты сумузунун Суг-Бажынга 1914 чылда торуттунген. СЭКП кежигуну. Дооспаан дээди эртемниг. Ог-булелиг, беш ажы-толдуг. Партиянын Сут-Хол райкомунун бирги секретары. 1951 чылда «Сут-Хол херээ» дээш, «антисоветчи, хоралакчы,урегдекчи организациянын» хартаачызы деп буруудаттыргаш,боолаар деп шииттирген.
2. Чотпа Ондар Уртукаевич. 1916 чылдаСут-Холдун Алдан-Маадырсумузунун Акка торуттунген. Ог-булелиг. Ол кожууннун Жданов аттыг колхозунун ажылчыны.
3. Сарыглар Доржу Чалзанович.1919 чылда Сут-Холдун Улуг- Алаак сумузунгаторуттунген. ВКП(б) кежигууну. Беш ажы-толдуг. Сут-Холдун Жданов аттыг колхозунун склад эргелекчимзи.
4. Ооржак Сандыжап Бачыкайович. 1917 чылда Сут-Холдун Улуг-Алаакка бай кижинин ог-булезинге торуттунген. Дорт уруглуг. Жданов аттыг колхозка ажылдап турган.
5. Монгуш Намчыл Йом-Шыырапович. 1917 чылда Сут-Холдун Улуг-Алаакка торуттунген. Жданов аттыг колхозка ажылдап турган.
6. Дукур Ондар Балыкович. 1903 чылда Сут-Холдун Холчуктуг сумузунга торуттунген.Алды ажы- толдуг. Холчуктуг сумузунун мал эмчизи. «Сталинчи орук» колхозка ажылдап чораан. Партия кежигууну, 25 чылда шииттирген.
7. Монгуш Кара- ОчурСовакыевич. 1909 чылда Сут-Холдун Кара-Чыраага торуттунген. Партия кежигууну. Алды ажы- толдуг. Киров аттыг колзозтун даргазы. Боолаар деп шииттирген.
8. Монгуш Дажы-Самбыл. 1917 чылда Сут-Хол сумузунга бай кижинин ог-булезинге торуттунген. Партия кежугууну. Ийи уруглуг. Киров аттыг колзозтун ревизия комиссиязынын даргазынга ажылдап турган.
9. Ондар Булчун Кежеге. 1905 чылда Сут-Хол сумузунга торуттунген. Партия кежигууну. Чеди ажы-толдуг.Киров аттыг колхозтун тараа складынын эргелекчизи.
10. Кудерек Ондар Чангаа. Сут-Холдун Кызыл-Тайга сумузунга торуттунген. Бир оолдуг. Киров аттыг колхозтун хаван фермазынын эргелекчизи.
11. Монгуш Диин-Кара Манчаа. 1910 чылда Сут-Хол сумузунга торуттунген. Беш уруглуг . Киров аттыг колхозтун хаван фермазынга ажылдап турган.
12. Монгуш Кертик-оол Бараан.1919 чылда Сут-Хол сумузунга торуттунген. Бир оолдуг . Киров аттыг колхозтун сут-бараанфермазынынэргелекчизи.
13. Чанчып Ондар Чангаа.1902 чылда Сут-Хол сумузунга торуттунген. Беш ажы-толдуг . Киров аттыг колхоза ажылдап турган.
14. Монгуш Анай-оол Дулушпеевич. 1922 чылда Хор-Тайга сумузунга торуттунген.Дооспаан ортумак эртемниг. Уш уруглуг. Киров аттыг колхозтун зооветпункт эргелекчизи.
15. Эмер-Сарыг Кужугет Кара-Хунаевич. Чоон-Хемчиктин Хайыракан сумузунга 1921 чылда торуттунген. Дооспаан дээди эртемниг. Партия кежигууну . Ийи уруглуг. ВКП (б) Сут-Хол райкомунун бирги секретары чораан болгаш Кызыл-Мажалык МТС-тин директорунун политика талазы-биле оралакчызынга ажылдаан.
16. Серин-оол Сарыглар Шодук-оолович. 1921 чылда Чоон-Хемчиктин Кызыл-Шанчыгга торуттунген. Уш уруглуг. Партия кежигууну. Ортумак эртемниг. Сут-Хол кожууннун прокурору турган.
17. Седип Кара-Сал Амнагаевич. 1920 чылдаЧоон-Хемчиктин Шемиге торуттунген. Уш уруглуг. Партия кежигууну. Дооспаан дээди эртемниг.Сут-Хол райкомунун секретары турган.
18. Хаакпанак Тогус Чолбен-оолович.1911 чылда Сут-Холдун Кызыл-Тайга сумузунга торуттунген. Алды уруглуг, база алды оскустерни азырап чораан. Партия кежигууну. Жданов аттыг колхозтундаргазы.
19.Оолакай Баян Монгеевич.1918 чылдаЧоон-Хемчиктин Шемигеторуттунген. Уш уруглуг. Партия кежигууну. Дооспаан дээди эртемниг.Сут-Хол МТС ажылчыны турган.
20. Чулдум Василий Серенович.1917 чылдаБарыын-Хемчиктин Кара-Хол сумузунга торуттунген. Дорт уруглуг. Партия кежигууну. Дооспаан дээди эртемниг.Сут-Хол райкуускомнун даргазы.
21. Базыр Ооржак Шыырапович. 1926 чылдаБарыын-Хемчиктин Шекпээрге торуттунген. Партия кежигууну. Тускай ортумак эртемниг.Сут-Хол кожууннун Калинин аттыг колхозтун даргазы. Бора-Тайгага мал эмчилээн. 25 чылда шииттирген.
22. Сарыглар Ыргак-оол Байырович. 1908 чылда Алдан-Маадырга торуттунген. Партия кежигууну. 1952 чылда 10 чылга шииттирген.
23. Ооржак Октек-оол Самбуууевич.1908 чылда Алдан-Маадыр сумузунга торуттунген. Алдан-Маадыр колхозтун ундезилекчилеринин бирээзи. 1952 чылдын декабрь 25-те 10 чылга шииттирген.
« Сут-Хол херээ» дээш бурууудаттырып турганнар А.Ш. Агбааннын тура-соруктуг, шыдамык ходелиишкиннеринин ачызында база сталинчи репрессияларнын чавырлып эгелээнинден улуг хуусаалыг, харын-даа амызын алзыр ялалаашкыннардан хосталып, агарып унгеннер.
Политиктиг репрессияларнын кадыг-берге чылдарын кожуун ынчаар чурттап эрткен.
Материалды Сут-Хол кожууннун архив фондузундан белеткээн.
Теги: 1941, чылда, кожуун, тургустунгаш, чаа, суурлар, немежип, ажыл, агыйлар, хогжуп, эгелээн, школалар, ажыттынгылаанмашина, техника, ковудээнол, бугу, шуудаашкыннар, тургустунза, даа, 1920, чылдарнын, тончузунде, тыва, арат, республика, уезинден, 1950, эгези