АЛДАР-АТТЫГ «СУТ-ХОЛ» СОВХОЗ.
Чаа кожууннарны хогжудер дээш Тыва Чазак улуг ССРЭ-нин деткимчези-биле дыка хой доктаал, саавырларны,шиитпирлерни хулээп ап келген. Оларны кууседир дээш, ылангыя 40-50 чылдар уезинде орген чок черлерге кода-хоорай, суурларны тургузар дээш бистин ада-огбелеривис канчаар демнежип ажылдавааныл дээрил.
Ынчангы уенин чаа агымы, угланыышкыны оларны дем катчып ажылдаарынче албадапкан. Баштайгы уеде дораан-на тускайлан ажыл-агыйлар болу бербээннер. Эге базым МЧАЭ-лерден эгелээн, оон соонда коллективтиг ажыл-агый болуп катчып эгелээннер.
Сут-Хол кожууну 1941 чылдатургустунгаш экономика талазы-биле дыка быжыккан, хой адырлыг биче колхозтардан тургустунгаш, дурген сайзыралды ап орда, 1961 чылда кодээ ажыл-агыйнын чамдык адырларын мооннээр, тускайлаар ажылдар чоруттунуп эгелээни-биле кожуунну дужурген.
Кожуун душкен соонда оон орнунга хемчээлталазы-биле республикада база бир улуг ажыл-агый болур 6 салбырлыг «Сут-Хол» совхозун тургускан.Совхозтун партком секретарынга О.Н.Лопсан-Серен сонгуткан.Совхоз директорунга 1949 чылдан тура Сут-Хол районнун МТС директорунга хой чылдарда ажылдап келген Е.П.Соловьев томуйлаткан, ажылчын комитеттин даргазынга С.А.Ондар, комсомол комитединин секретарынга Х.А. Монгуш олар сонгутканнар.
Дараазында чылдарда партком секретарларынга: О.Н-С. Шагдыр-оол, В.Ш.Сат, И.Ш.Монгуш, С.А.Ондар, К.К.Куулар, В.М.Оолчукай, В.М.Килчен, М.Б.Чылбак-оол сонгудуп чорааннар.
Райком эргелиг комсомол комитединин секретарьларынгаХеймер-оол Араптанович Монгуш, Ымыр-оол Тас-оолович Монгуш, Чындой Маман-оолович Монгуш, Чалчык Аралдууевич Ондар олар «Сут-Хол» совхозу ийи чарлып чорутканынга чедир ажылдааннар.
Кожуун хемчээлдиг девискээрге 1971 чылга чедир «Сут-Хол» совхоз, чангыс совхоз болуп багай эвес ажылдап турган. Салбырларга салбыр башкарыкчылары, салбыр бухгалтерлери база ортаакы звенонун специалистери ажыл-агыйнынга совхоз товунден удуртулганы ап ажылдап турганнар.Совхозтун МТС базазынгабиче салбырларга техниктиг дузаны коргузери-биле МТМ ( машина-трактор мастерскаязы) чагыгларны хулээп ап, оларны саат чокка кууседип ажылдап турган. Оон ачызында чер ажылынга уе-шаанда сезоннарны эртирип, бедик дужуттерни ап турган. Чер ажылынын сайзырааны совхозтун мал ажылынга улуг идигни бериптурган. Шээр мал-104347, бода мал-8337, чылгы-4011 баш чедип турган. Алдан- Маадырдан Ишкинге чедир салбыр бурузунге сут-бараан фермалары турган, ол чылдарда ажаап алган тараа культураларынын дужуду ажыл-агыйларнын топ складтарынга сынышпайн, чадагай шан кырынга, харга бастырып алган кыштаартурганын хоочуннар сактыр.
Ажыл-агыйнын будурулгеге бедик коргузуглерлиг болганы дээш, 1971 чылда Куш-ажылдын Кызыл-Тук ордени-биле «Сут-Хол» совхоз шаннаткан, ол дээрге ынчангы уеде совхозтун куш-ажылчы базымнарынга улуг-хуузун киирип чораан совхозтун ундезилекчилеринин, партия комитединин, ажылчын комитеттин, ВЛКСМ комитединин даргаларынын, секретарларынын, ажыл-агыйлар удуртукчуларынын болгаш совхозтун малчыннарынын, саанчыларынын, тракторист, комбайнер, чолаачылар дээш бугу ажылчы чонунун кызымаккай ажылы дээш чедип алган эн-не бедик шанналы-дыр.
Ол-ла чылын «Сут-Хол» совхозундан « Алдан-Маадыр» совхозун ангылап тургускаш мал-маганын, ончу-хоренгилерин денге улештирген. Ак-Даш « Алдан-Маадыр» совхозтун салбыры апарган.
1983 чылда чоннун дилээ-биле «Сут-Хол» совхозтун базазынга, Суг-Аксы суурну тову кылгаш Сут-Хол кожуунну катап тургусканы чоннун амыдыралынын экижииринге улуг идиглиг болган.Кожуунну тургузарда Чоон-Хемчик кожуундан Баян-Тала, Ийме суурларнын девискээрлерин, ажыл-агыйларын база каттыштырган. Ындыг-даа болза ажыл-амыдырал аайы-биле ол черлернин чонунга таарымча чок болганы-биле Баян-Тала, Ийме 1993 чылда катап Чоон-Хемчик кожуунга каттышкан.
1988 чылда « Ишкин» совхоз Кызыл-Тайга суурун салбыр кылып албышаан,ошку ажылдыг ажыл-агый кылдыр ангылаттынып чоруткан.
А 1990 чылдар эгезинде чангыс совхозтун салбырлары турганындан хогжулде албайн, сайзыравайн туруп чоннун аргыжылгазынга, амыдыралынга нарын айтырыглар кодуртунуп эгелээни-биле, суурларны ангы-ангы ажыл-агыйлар кылдыр эде тургузар, кодээ ажыл-агыйны эде организастаар дугайында угланыышкын бердинген соонда, «Сут-Хол» совхозунун салбыры болуп артып калган турган Бора-Тайга салбыры- «Сумбер-Уула» колхозу, «Алдан-Маадыр» совхозунун салбыры турган Ак-Даш- « Улуг-Алаак» совхозу, а «Ишкин» совхозунун салбыры Кызыл-Тайга- «Кызыл-Тайга» совхозу болуп ангыланган.
1941 чылда кожуун тургустунгаш 1961 чылда душкеш, катап 1983 чылда тургустунгуже кожууннун девискээринге чангыс совхоз болуп ажылдап чоннун ажыл-амыдыралын тургузуп, алдар атка чедир ажылдаан «Сут-Хол» совхозтун тоогузу мындыг.
Материалды Сут- Хол кожууннун архив фондузундан белеткээн. Фонд 15, опись 1.
