«Аът чок кижи чалгыны чок хартыга дег. Төөгүвүсте бай-шырааның демдээн аът-биле, хөй чылгы-биле үнелеп, демдеглеп чораан деп дыңнаан мен».
Байыр-оол ШӨМБҮЛ, Чаа - Хөл
ЧҮГҮРҮКТЕР МАҢЫ КОНЧУГ, ЧҮГЕН-СУГЛУУ ШЫҢГЫР, ШЫҢГЫР…
Чөөн-Хемчик кожууннуң Бора-Булак девискээринге Тываның барыын кожууннарының аът спортунуң ээлчеглиг чайгы сезоннуң ажыдыышкынынга тураскааткан чарыш 2009 чылдың апрель 11-де болуп эртти. Бо удаада байырлалдың организакчылары Барыын-Хемчик кожууннуң чагыргазы, сумуларыныё чагыргалары, чону, кожуунда ажыл-чорудулгазын кылып турар бүдүрүлгелерниң удуртукчулары деткикчилер болуп, чарышты бедик деңнелге эрттирер дээш чыл дургузунда багай эвес белеткенгеннер.
Бо чарышка ниитизи-биле 430 янзы-бүрү чоруктуг аътты беш аңгы хевирге чарыштырып салган. Баштай он километр хемчээлге чарыштырган аныяк чоруктуг аъттар аразынга Виктор Хомушкунуң 50 дугаарлыг бичии мунукчунуң мунган шилги аъды бир дугаарында маңнап келген. Ийи дугаарында 122 дугаарлыг мунукчунуң башкарган Калчан-Доруг аът келди. Ооң ээзи Улуг-Хем чурттуг.Үш дугаарында Сүт-Хөлден мөге Андрей Хертектиң Доруг малы келирге, ооң соондан сүрүштүр Теве-Хаядан Донгак Дактаңның Доруг малы кээп, дөрткү черни ээлээн, беш дугаарында Омак Чылбак-оолдуң Калдар аъды маңнап келген.
Хүндүлүг, чалаткан аалчылар Тыва Республиканың Чазак Даргазы Шолбан Валерьевич Кара-оол «Көдээ ажыл-агый адырынга ачы-хавыяазы дээш» хүндүлүг аттарны чылгычыларга тывыскан. Оларның аразында бистиң чаңгыс чер-чурттуувус Валерий Кысыыдакович Ондарның ады база бар. Тыва Республиканың Улуг Хуралының Төлээлекчилер Хуралының Даргазы Хонук-оол Доржуевич Монгуш, Тываның бирги Президентизи Шериг-оол Дизижикович Ооржак болгаш өскелер-даа байыр чедирген сөстериниң түңнелинде тыва чоннуң, аңчы, малчын кижиниң идегелдиг хөлгези аъттың дугайында йөрээл сөстерни маңаа келген кижи болганының медерелинче киир катап-катап чугаалап турдулар. Ынчангаш амы-хуумда чоргааралым хайныгып туржук...
Ийиги салыгда чээрби километр хемчээлге аныяк чүгүрүктерни салган. Чадаанадан Валерий Кысыыдакович Ондарның Калчан-Шилгизи бир дугаарында төнүшке маңнап кээп, чарышка эрткен. Валерий Кысыыдаковичиге «ВАЗ-2107» чиик автомашинаның дүлгүүрүн тывыскан. Ийи дугаарында келген Калчан-Шилги аъттың ээзи Бичен-оол Хомушку, шаңналынга хеп чуур машинаны, үш дугаарында келген аъттың ээзи Арыг-Үзүүнден Юрий Монгушка соодукчу шаңналды тывыскан. Дөрт дугаарында, беш дугаарында Чөөн-Хемчиктиң Хайыракандан Буян Монгуштуң база Өвүрнүң Дус-Дагдан Григорий Монгуштуң кара аъттары төнүшке сүрүштүр кушталдырып келчиктер...
Он беш километр хемчээлге улуг челер база улуг чыраа аъттарны чарыштырарга, Чадаанадан Вячеслав Монгуштуң Чыраа-Доруу бир дугаарында маңнап келди. Баян-Таладан Семен Ондарның Доруг аъды ийи дугаар келирге, сүрүштүр Альберт Иргиттиң Доруг малы кээп, үшкү черни ээлээн, дөрт дугаарында Орлан Меткениң Калдар аъды келген.
Он беш километр хемчээлге улуг челер аъттарны чарыштырган түңнелинде 19 дугаарлыг мунукчунуң Калчан-Доруг малы эрткен. Аъттың ээзи Чөөн-Хемчиктиң Шемиден Евгений Куулар. Ийи дугаарында төнүшке киир маңнап келген Калчан-Доруг, ол аъттың ээзи БаянТаладан Анатолий Ондар, үш дугаар халып келген Кара аът - Ромеш Ондарга хамааржыр. Улуг-Хемден Начын Сендии-биле Шолбан Санчат-оолдуң аъттары дөрткү, бешки черни ээлээннер.
Чээрби беш километр узун хемчээлге улуг чүгүрүк аъттарның чарыжынга Чадаанадан Вячеслав Монгуштуң Доруу эрткен, ийи дугаарында база ооң Шилги аъды халып келген. Үш дугаарында Шемиден Андрей Монгуштуң Хүрең аъды келирге, дөрт дугаарында СарыгДоруг аът төнүшче киир халдып келди. Ол мал Сүт-Хөлдүң Кара-Чыраадан Аргар-оол Ондарның малы болур, а беш дугаарында Чөөн-Хемчиктиң Шемиден Дамир Ховалыгның аъды келген.
ТҮҢНЕЛИНДЕ ТЫВА ХҮРЕШКЕ
Каш шак эрткенде хоорайның стадионунга 153 аныяк мөгелерниң ачыр-дачыр хүрежи болуп эрткен. Чөөн-Хемчик кожууннуң төлээзи Чадаананың № 2 ортумак школазының доозукчузу, сумо хүрешке Европа, делегей чемпиону Чаян Донгак шүүлген, Барыын-Хемчик кожуундан Дозураш Күжүгет үжүүрлешкен.
